Nie tylko wampiry: nietoperz w kulturze i przesądach z 4 stron świata

W Europie to wcielenie zła. W Chinach — symbol długowieczności i fortuny.

To samo zwierzę. Dwie zupełnie różne opowieści.

Niewiele stworzeń zdołało tak głęboko wryć się w ludzką wyobraźnię. Od tysięcy lat dzielił z nami schronienia — od jaskiń po kościoły i stare kamienice. Nocny tryb życia, skórzaste skrzydła, aktywność o zmierzchu — to wszystko sprawiło, że kultury na całym świecie wpisały go w swoje mity, przesądy i rytuały.

I nie zawsze wyszedł na tym źle.

Zapraszam na podróż przez kontynenty — śladem tego, co ludzie przez wieki myśleli o stworzeniu, które jak na złość nie jest ani ptakiem, ani myszą, choć jedno i drugie przypomina.

Ani ptak, ani mysz — dlaczego nietoperze tak bardzo pobudzają wyobraźnię?

Jest w tym zwierzęciu coś, co wymyka się prostym kategoriom. Lata jak ptak, ale jest ssakiem. Ma skrzydła, ale nie ma piór. Pojawia się dokładnie o zmierzchu — i znika w jaskiniach, które od zawsze kojarzyły się z wejściem do podziemnego świata.

Badacze folkloru zwracają uwagę, że właśnie ta niejednoznaczność — bycie stworzeniem pomiędzy — sprawiła, że kultury na całym świecie obsadziły go w roli mediatora, zwiastuna i posłańca.¹

Już starożytni Grecy tak to zinterpretowali. Ezop napisał trzy bajki o nietoperzach — i we wszystkich chodzi o to samo: nie wiadomo, do której grupy zwierząt należy, lawiruje sprytnie między stronami konfliktu. Złapany przez łasicę-wroga-myszy twierdzi, że jest ptakiem. Złapany przez inną łasicę, polującą na ptaki, zapewnia, że jest myszą.

Spryt czy zwykłe łgarstwo?

Ta niejednoznaczność dała mu dwie drogi. Na Zachodzie poszedł drogą ciemności. W Azji Wschodniej — drogą błogosławieństwa. Jak to możliwe?

Mitologia grecka i rzymska

W mitologii greckiej nietoperz pojawia się jako kara.

Alkato, córka Minyasa, króla Orchomenos, odmówiła udziału w dionizjach. Zamiast świętować ku czci Dionizosa, wolała zostać w domu przy hafcie. Bóg wina okazał się niszczycielem dobrej zabawy — zamienił ją w nietoperza.¹

Ten mit przetrwał do dziś w zupełnie nieoczekiwanym miejscu. Nocek Alkatoe (Myotis alcathoe) — jeden z najmniejszych europejskich nietoperzy, spotykany też w polskich Karpatach — nosi jej imię. Zoolodzy, którzy opisali gatunek w 2001 roku w Grecji, sięgnęli właśnie po tę historię. Mit sprzed tysięcy lat, uwieczniony w nazwie gatunkowej.

Erynie, greckie boginie zemsty, wyobrażano sobie jako kobiety ze skrzydłami nietoperza. To samo dotyczy ich odpowiedniczek w mitologii rzymskiej, czyli Furii.

Europa: diabeł, czarownice i historia o włosach.

W tradycji chrześcijańskiej szatan dostał skrzydła — i nie były to skrzydła anioła. Błoniaste, skórzaste, pozbawione piór — takie właśnie stały się atrybutem diabła, kontrastem wobec białych skrzydeł dobrych aniołów.¹

Na obrazie Barthélemy’ego d’Eycka z 1443 roku — Ołtarzu Zwiastowania z Aix — w łuku podtrzymującym sklepienie siedzi mały nietoperz, a obok karykatura diabła. Biblia w Księdze Kapłańskiej wymienia go wśród zwierząt nieczystych, których jeść nie wolno.

W 1332 roku we Francji spalono na stosie pewną szlachciankę. Powód? Nad jej domem widziano latające nietoperze.

Szekspir w Makbecie umieszcza „wełnę z nietoperza” w eliksirze czarownic. Nie bez powodu — w świadomości epoki to zwierzę przynależało do sił ciemności, nie zaś do świata przyrody.

A potem są te stare europejskie przesądy, które pewnie znasz w jakiejś wersji:

• jeśli wleci do domu — ktoś z domowników umrze,
• jeśli go zabijesz — skrócisz sobie życie,
• jeśli pojawi się w kościele podczas ślubu — zły omen dla pary,
• jeśli lata pionowo w górę i opada w dół — to godzina czarownic.

I oczywiście ta historia o włosach. Znasz ją?

Mit jest tak trwały, że w latach 60. XX wieku pewien poważany naukowiec postanowił go sprawdzić dosłownie — umieszczając różne gatunki nietoperzy na głowach wolontariuszek. Żaden się nie zaplątał. Wszystkie bezpiecznie odleciały.²

Słowianie: miłosne amulety i koński proszek.

Słowiańskie wierzenia są bardziej złożone, niż mogłoby się wydawać. Owszem — pod postacią tego ssaka ukrywały się według podań czarownice i pokutujące dusze. Mity Kaszub i Kociewia wspominają o demonie „wieszczym”, który — jak wampir — mógł przybrać postać nietoperza.³

Ale był też zupełnie inny nurt. Romowie, widząc nad taborem latające sylwetki uważali to za błogosławieństwo i znak bezpieczeństwa w lesie. Słowianie nosili przy sobie kości gacka (Plecotus) jako amulet miłosny. Kozacy dosypywali proszek z tego ssaka do karmy koni — wierzyli, że zwiększy ich zwinność. Przybity do drzwi domu miał z kolei chronić przed pożarem i chorobami zwierząt gospodarskich.³

Wampir: historia, która zaczęła się bez skrzydeł.

To może być najciekawszy wątek całej europejskiej opowieści: oryginalny słowiański wampir nie miał z tym ssakiem nic wspólnego.

Upir, wopierz, strzyga — to były duchy lub nieumarłe ciała szerzące choroby. Pierwsze pisemne wzmianki w staroruskich kronikach pochodzą z 1047 roku. Żadne z nich nie miały skrzydeł i nie potrafiły latać.⁴

Dopiero w XIX wieku literatura gotycka dokleiła wampirowi skrzydła. A Bram Stoker w powieści z 1897 roku scalił wampira na dobre z obrazem latającego ssaka. Dracula kontrolował nieumarłych, hipnotyzował ofiary, wysysał krew — i potrafił przybrać postać nietoperza. Ten wizerunek obiegł cały świat.

Tymczasem trzy gatunki prawdziwych wampirów, żyjące w Ameryce Południowej i Środkowej, mierzą po kilka centymetrów, a więc są mniejsze od Twojej dłoni ³ i żywią się krwią ptaków i ssaków.

Który nietoperz żywi się krwią?

Afryka: diabeł, sędzia i posłaniec przodków.

Afryka nie ma jednej opowieści o tym zwierzęciu. Jest ich dziesiątki — i nie idą w tym samym kierunku.

W Tanzanii grasuje Popobawa (z suahili: „skrzydło nietoperza”) — zły duch atakujący nocami, zdolny do przybierania dowolnej postaci. W południowej Nigerii lud Ibibio wierzy, że dotknięcie człowieka przez wlatującego do domu osobnika to pewny znak rychłej śmierci.

Ale to samo zwierzę bywa w Afryce czymś zupełnie innym. Zulusowie i Xhosa postrzegają je jako posłańców przodków — pośredników między światem żywych i umarłych, prowadzących zagubione dusze z powrotem do życia. Lud San, jedna z najstarszych kultur południowej Afryki, uważa je za strażników tajemnic i wiedzy.³

A w nigeryjskiej bajce o zazdrości? Emiong, nietoperz, podstępem doprowadza do śmierci swojego przyjaciela szczura. Gdy wychodzi na jaw jego oszustwo, ze wstydu ucieka pomiędzy krzewy — i odtąd wychodzi tylko nocą.³

Ameryka Środkowa i Południowa: bóg śmierci, który miał cztery twarze.

Majańskie bóstwo Camazotz — od k’iche’ańskiego kame (śmierć) i sotz’ (nietoperz) — to bodaj najsłynniejszy mit o tym zwierzęciu w obu Amerykach. Pojawia się w Popol Vuh, świętej księdze Majów, jako władca jaskiń i podziemi.

Tu warto się zatrzymać. Badacze z Cambridge University Press zwrócili uwagę na ważny problem: przez ponad sto lat praktycznie każde majańskie przedstawienie tego ssaka było błędnie identyfikowane jako Camazotz. Dokładna analiza ikonografii pokazuje tymczasem, że bóstwo pełniło cztery różne role — emblematyczną, posłańczą, wegetacyjno-płodnościową i jako duchowy towarzysz. Wizerunek „boga śmierci-nietoperza” jest w dużej mierze konstruktem XIX-wiecznych badaczy.⁵

Tzotzilowie z Chiapas w Meksyku — żyjący do dziś lud Majów — nadal nazywają sami siebie tzotzil uinic, czyli „ludźmi-nietoperzami”. Ich główne miasto nosiło nazwę Zinacantán: miejsce nietoperzy.

Dalej na południe: w Argentynie zachowała się opowieść o bohaterze: stworzeniu, które nauczyło pierwszych ludzi wszystkiego, czego potrzebowali. Bogini Ewaki — czczona przez lud Bakairi — ukrywała słońce w słoiku każdego wieczoru i wypuszczała o świcie; często wyobrażano ją właśnie jako latającego ssaka. Kultura Moche z wybrzeży dzisiejszego Peru (100–850 n.e.) umieszczała wizerunki tego zwierzęcia na ceramice funeralnej. Badacze łączą to z rolą „strażnika” świata umarłych — albo z powiązaniem z krwią, tak ważną w tamtej tradycji rytualnej.⁶

Ameryka Północna: pomocnik, przestroga i gwiazdozbiór Bliźniąt.

Rdzenna ludność Ameryki Północnej ma swoje własne, bardzo zróżnicowane opowieści.

Wśród Cherokee i Creek krąży podobna historia: zwierzęta czworonożne wyzywają ptaki na pojedynek. Mysz — odrzucona przez obie strony — dostaje od ptaków skrzydła i staje się zwinnym nietoperzem. Dzięki temu pomaga wygrać tym, którzy jej zaufali.¹

Apacze mają historię o bohaterze pojmanym przez gigantyczne orły. Uratował go właśnie nietoperz — samica, która przeniosła go w koszyku do doliny. Lud Navajo czci bóstwo Djabani pojawiające się pod postacią nietoperza i pomagające zagubionym w nocy.

Apacze łapali je wieczorami, rzucając w powietrze mokasyny lub kapelusze, do których się przyczepiały. Bransoletka ze skóry nietoperza noszona podczas oswajania dzikiego konia miała sprawić, że koń zwiąże się z jeźdźcem tak silnie, jak ten nietoperz trzyma się sufitu — wbrew grawitacji.¹

Azja: od złego omenu po symbol szczęścia wypisany na porcelanie.

W Azji Południowo-Zachodniej, w tym na Półwyspie Indyjskim, nietoperz to zły znak. W stanie Punjab porównanie kogoś do tego zwierzęcia jest obelgą. W niektórych regionach wierzono, że jego widok zwiastuje gorączkę, a sam nietoperz jest wcieleniem czarownicy lub diabła.⁷

W tradycji islamskiej jest haram — nieczyste jako jedzenie — ale jego zabijanie przynosi pecha. Jedna z przytaczanych przyczyn brzmi zaskakująco: „samice mają piersi i są matkami jak kobiety”. Cokolwiek myśleć o tej logice — chroni te ssaki.

Japonia ma swoje podejście. Słowo komori dosłownie oznacza „tępiciel komarów”. Rdzenni mieszkańcy wysp czcili sprytnego boga-nietoperza Kappę Kamui, który odstraszał demony i choroby. W Indiach w kilku regionach towarzyszą bogini Kali i pełnią funkcję strażników świętych zagajników.

Azja Południowo-Wschodnia jest zdecydowanie bardziej przychylna: na Borneo pojawienie się nietoperza w domu przynosi szczęście, na Filipinach to stróż rybackich łowisk, w Indonezji gwarant dobrych zbiorów ryżu. W Tajlandii są synami Buddy — latają wokół świętych posągów.⁷

Chińskie słowo na „nietoperz” — biānfú — brzmi prawie tak samo jak fú, czyli „szczęście”. Ta przypadkowa homofonia zrobiła z niego jeden z najważniejszych symboli kultury Dalekiego Wschodu. Pięć lecących razem nietoperzy tworzy symbol Wu Fu — Pięciu Błogosławieństw: długowieczności, bogactwa, zdrowia, miłości do cnoty i spokojnej śmierci. Motyw zdobi ceramikę dynastii Ming, biżuterię, tkaniny, architekturę.⁸

A zwyczaj pisania znaku 福 (szczęście) odwróconego do góry nogami? Pochodzi właśnie stąd. Fú dào (福倒, „szczęście odwrócone”) brzmi tak samo jak fú dào (福到, „szczęście przybywa”). A że nietoperz śpi głową w dół — skojarzenie jest oczywiste.

Australia i Oceania: przodkowie, deszcz i gwiazdozbiór.

Aborygeni z Australii mają rysunki naskalne przedstawiające rudawki — duże owocożerne ssaki, zwane latającymi lisami — liczące dziesiątki tysięcy lat. Należały do grupy julaki — wszelkich latających stworzeń — i miały dla pierwszych mieszkańców kontynentu znaczenie duchowe.

Lud Wik z przylądka York przekazuje historię o dwóch braciach, którzy podczas rytuału inicjacji złamali tabu i zabili rudawki. Ukarani przez duchy, zostali uniesieni w powietrze — i odtąd można ich zobaczyć jako gwiazdozbiór Bliźniąt.

Aborygeni wierzyli też, że rudawki mają związek z Tęczowym Wężem — jedną z najważniejszych postaci australijskiej mitologii, opiekunem wody. Wzywając go, latające lisy miały sprowadzać na ziemię deszcz. Niektórzy starsi Australijczycy do dziś wierzą, że ich obecność w jaskiniach świadczy o dobrostanie kraju.³

W Oceanii: na Vanuatu uważane są za przodków, na Wyspach Salomona za bóstwo-wybawcę. Samoańczycy tatuują sobie wizerunki rudawek — a ich kły służyły jako tradycyjna waluta.⁷

Mity, które mają cenę — co wierzenia oznaczają dziś dla tych zwierząt?

Wszystkie te opowieści są fascynujące. Ale mają też swój bardzo praktyczny wymiar — i dla samych nietoperzy niekoniecznie przyjemny.

Negatywne wierzenia bezpośrednio przekładają się na niszczenie kryjówek i zabijanie. Pandemia COVID-19 te lęki mocno wzmocniła — w badaniach ze Stanów Zjednoczonych aż 96% osób, które wspomniały COVID-19 w kontekście tych ssaków, wyrażało negatywne postawy.⁹

Tymczasem kultury Azji i Oceanii, które przez wieki patrzyły na te zwierzęta z szacunkiem lub wręcz czcią, rozwinęły ekoturystykę opartą na ich obserwacjach. Wierzenia i tradycje okazują się tu najskuteczniejszą ochroną.¹⁰

Zachód wyeksportował swój strach na cały świat — przez książki, filmy, kulturę popularną. I ta chiropterofobia wypiera lokalne, znacznie bardziej złożone tradycje tam, gdzie przez wieki w latającym lisie widziano nie demona, lecz boga czy przodka.

Nawet jeśli wciąż masz negatywne skojarzenia z tymi zwierzętami, spróbuj dowiedzieć się o nich jak najwięcej. Dopiero wtedy możesz wyciągać własne wnioski — i nauczyć się szanować je z bezpiecznej odległości.

Źródła:

1. Sieradzki, A., Mikkola, H. (2022). Bats in folklore and culture: a review of historical perceptions around the world. W: Bats – Disease-Prone But Beneficial. InTech Open, London. Dostępne na: https://www.intechopen.com/chapters/80107
2. Smithsonian Institution. Bats. Dostępne na: https://www.si.edu/spotlight/bats
3. Makowska, K., Zawadzka, J., Breza, M., Woltyńska, M., Zwoliński, B., Liczba, A., Sienkiewicz, M., Grzywiński, W. (2025). Nietoperze w wierzeniach i kulturze. Studia i Materiały Ośrodka Kultury Leśnej, 22, s. 105–128. Dostępne na: https://www.okl.lasy.gov.pl/documents/1004479/53392357/Artykul_06.pdf/
4. Stepanic, S. (University of Virginia). More Than Disease: How the Vampire Myth Was Born. UVA Today. Dostępne na: https://news.virginia.edu/content/more-disease-dracula-how-vampire-myth-was-born-0
5. Bauer, D. M., Prager, C. (2016). Bats and the Camazotz: Correcting a Century of Mistaken Identity. Latin American Antiquity, 27(2), s. 227–237. DOI: 10.7183/1045-6635.27.2.227
6. Alaica, A. K. (2020). Inverted Worlds, Nocturnal States and Flying Mammals: Bats and Their Symbolic Meaning in Moche Iconography. Arts, 9(4), s. 107. DOI: 10.3390/arts9040107
7. Low, M. R. i in. (2021). Bane or Blessing? Reviewing Cultural Values of Bats across the Asia-Pacific Region. Journal of Ethnobiology, 41(1), s. 18–34. DOI: 10.2993/0278-0771-41.1.18
8. Wikipedia. Wufu. Dostępne na: https://en.wikipedia.org/wiki/Wufu
9. MDPI Sustainability (2022). Negative Perception of Bats, Exacerbated by the SARS-CoV-2 Pandemic, May Hinder Bat Conservation in Northern Uganda. Sustainability, 14(24), s. 16924. DOI: 10.3390/su142416924
10. Straka, T. M. i in. (2022). Q-methodology to understand stakeholder discourses on bat conservation and management in view of the COVID-19 pandemic. Frontiers in Conservation Science. DOI: 10.3389/fcosc.2022.1003925